Η μελέτη των τεχνικών φιλοτέχνησης των βυζαντινών και μεταβυζαντινών
τοιχογραφιών είναι ένα εγχείρημα που αντιμετωπίζει το εμπόδιο της έλλειψης επαρκών
πηγών για τις τεχνικές των ζωγράφων που δραστηριοποιούνται την περίοδο που ξεκινά με
την εμφάνιση του Χριστιανισμού και ολοκληρώνεται τα πρώτα χρόνια μετά την άλωση της
Πόλης. Αντίθετες είναι οι συνθήκες αναφορικά με τις πηγές από την κλασική Αρχαιότητα,
καθώς διασώζονται τα έργα του Γάιου Πλίνιου Σεκούνδου και του Μάρκου Βιτρούβιου
Πολλίωνα.
Τα έργα στα οποία στηρίζεται η παρούσα εργασία είναι α) του Ελπίου του Ρωμαίου
για την εκκλησιαστική ιστορία, που παρέχει αποσπασματικές πληροφορίες, β) του Διονυσίου
του εκ Φουρνά η Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνης, το οποίο αποτελεί ένα ενιαίο έργο που
καταγράφει συνταγές από παλαιότερα έργα και προορίζεται ως πρακτικός οδηγός για τους
ζωγράφους και γ) στο έργο του Φώτιου Κόντογλου Η Έκφρασις της Ορθόδοξου
Εικονογραφίας, το οποίο εξετάζει τις διεργασίες που εκτελούνται επί του τοίχου, και
προηγούνται της ζωγραφικής διαδικασίας, μέχρι την ολοκλήρωση της τοιχογραφίας. Και τα
τρία παραπάνω έργα παρουσιάζουν τους αγιογράφους της βυζαντινής και μεταβυζαντινής
περιόδου ως άτομα με βαθιά πίστη, όπως αποδεικνύεται από το γεγονός ότι νηστεύουν και
απέχουν από τα εγκόσμια για το διάστημα που διαρκεί η ζωγραφική διαδικασία.
Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι να δείξει πόσο ιδιαίτερα απαιτητική είναι η
διαδικασία δημιουργίας μίας τοιχογραφίας, η οποία συνεπάγεται ότι ο καλλιτέχνης πρέπει να
έχει εξειδικευμένες γνώσεις και κάθε στάδιο να εκτελείται χωρίς σφάλματα. Αντικείμενο της
εργασίας είναι η μελέτη των τεχνικών της βυζαντινής και μεταβυζαντινής τοιχογραφίας,
εκκινώντας από τα στάδια προετοιμασίας του τοίχου και εκτεινόμενη μέχρι την ολοκλήρωση
της ζωγραφικής διαδικασίας. Προς αυτόν τον σκοπό, θα εξεταστούν, επίσης, η δημιουργία
των ανθιβόλων, οι ζωγραφικές τεχνικές, τα υλικά που χρησιμοποιούνται και τα στάδια
φιλοτέχνησης των απεικονιζόμενων προσώπων και τοπίων.
(EL)
The study of the techniques for crafting the mural paintings during the byzantine and
post-byzantine period is a project that faces the obstacle of insufficient sources about the
techniques used by the painters from the appearance of Christianity until the first years after
the fall of Constantinople. The conditions regarding the sources from classical Antiquity are
opposite, because the manuscripts of Gaious Plinius Secundus and Marcus Vitruvius Pollio
are preserved.
The books that the present dissertation is based are a) the ecclesiastical manuscripts of
Elpios Romaios, b) the Interpretation of the art of painting by Dionysius of Fourna, which is
a unified book that records the recipes from previous scripts and is designated as a practical
guide for painters, and c) the Expression of Orthodox Iconography by Photis Kontoglou,
which analyzes the processes carried out on the wall, and precede the painting procedure,
until the completion of the mural painting. All of the aforementioned books present the
hagiographers of the byzantine and post-byzantine eras as people deeply devoted, as is proved
by the fact that they fast and abstain from the worldly as long as the painting procedure lasts.
The purpose of the present dissertation is to manifest how demanding is the procedure
of creating a mural painting, since the artist must possess specialized knowledge and each
phase should be carried out without any flaws. The object of the dissertation is the study of
the techniques of byzantine and post-byzantine mural paintings, beginning from the phases of
preparing the wall and extending to the completion of the painting procedure. For this
purpose, the dissertation will examine the crafting of imprinted drawings and of painting
techniques, the materials used and the phases of drawing the presented faces and landscapes.
(EN)
Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
