Η επένδυση των δαπέδων με συνθέσεις από μαρμαροθετήματα αποτελούσαν μαζί με τις αντίστοιχες ψηφιδωτές κομμάτι της εσωτερικής διακόσμησης των ναών ήδη από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Η χρήση της λεγόμενης τεχνικής opus sectile γενικεύεται κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο, όταν και εμφανίζονται περίτεχνα δείγματα δαπέδων στην Κωνσταντινούπολη, το Άγιο Όρος και την ευρύτερη βυζαντινή επικράτεια. Τα δάπεδα αυτών των μνημείων διακρίνονται για τις εντυπωσιακές και περίπλοκες γεωμετρικές τους συνθέσεις, αποτελούμενες από πλήθος μαρμάρινων στοιχείων, τα οποία συνδυάζονται και συμπλέκονται οργανικά. Σημαντικός αριθμός μαρμαροθετημένων δαπέδων συναντάται και στον ελλαδικό χώρο, που όμως στερείται μίας συστηματικής και ολοκληρωμένης μελέτης μέχρι σήμερα. Η παρούσα μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία στοχεύει στην εξέταση των σωζόμενων μαρμαροθετημάτων που εντοπίζονται στα δάπεδα των ναών της ηπειρωτικής Στερεάς Ελλάδας (εκτός του νομού Ευβοίας) από τον 9ο έως τον 12ο αιώνα. Τα δάπεδα που μελετήθηκαν σώζουν σε μεγάλη έκταση ή αποσπασματικά την αρχική τους μορφή, ενώ ορισμένες αυτόνομες συνθέσεις ή τμήματά τους είναι άγνωστης προέλευσης και εκτός αρχαιολογικού πλαισίου. Στην πρώτη περίπτωση ανήκουν τα δάπεδα των μονών του Οσίου Λουκά και του Σαγματά στη Βοιωτία, της μονής Βαρνάκοβας στη Φωκίδα, της μονής του Οσίου Μελετίου στον Κιθαιρώνα της Αττικής και της μονής Ζωοδόχου Πηγής στο χωριό Πύλη Δερβενοχωρίων. Τα παραδείγματα αυτά έδειξαν μία βαθμιαία εξέλιξη στην παραγωγή μαρμαροθετημάτων με αφετηρία τον 10ο και τον 11ο και τα μνημεία του Οσίου Λουκά, η οποία κορυφώνεται από τον 12ο αιώνα. Το σχεδόν αποκλειστικά μαρμάρινο υλικό με προέλευση τις κύριες πηγές εξόρυξης μαρμάρου στον ελλαδικό χώρο χρησιμοποιείται σε συνθέσεις, που ακολουθούν μεν της γενικότερες διακοσμητικές τάσεις και τα συνήθη γεωμετρικά θέματα (ζώνες με συμπλεκόμενα ή αλληλοδιατεταγμένα τετράγωνα, ρόμβους, τρίγωνα, εξάγωνα ή οκτάγωνα και τεθλασμένες γραμμές), όμως διακρίνονται από ιδιαίτερη καινοτομία και νέες κατακτήσεις, όπως η παράλληλη χρήση μαρμαροθετήματος και ψηφιδωτού. Οι σχεδόν αφηρημένες αυτές παραστάσεις ενδύονται πιθανότατα συμβολισμούς, σχετικά με τους όποιους έχουν εκφραστεί κατά το παρελθόν διάφορες ερμηνείες, οι οποίες στερούνται μίας στέρεης βάσης. Οι ιδιαίτερα περίπλοκες μορφές και οι σημαίνουσες θέσεις των μαρμαροθετημάτων στα στερεοελλαδίτικα δάπεδα (κάτω από τους θόλους, στο ιερό κ.ά.) πιστοποιούν τον ρόλο τους ως οχημάτων της μεθεκτικής σχέσης του πιστού με το Επέκεινα, της ένωσης του Κτιστού με το Άκτιστο, όπως ενυπάρχει συμβολικά εντός του ναό. Συνοψίζοντας, η κατασκευαστική ποιότητα, οι τεχνοτροπικές και μορφολογικές αναλογίες που παρουσιάζουν τα μαρμαροθετήματα της Στερεάς Ελλάδας με τα σύγχρονα μεγάλα μνημεία της Κωνσταντινούπολης και της σφαίρας επιρροής της, συνηγορούν ότι αυτή συνιστά σημαντικό κέντρο παραγωγής πολυτελών δαπέδων με κύριους χώρους έκφρασης τα καθολικά των μοναστικών ιδρυμάτων. Τα μαρμαροθετήματα εντάσσονται στην καλλιτεχνική δραστηριότητα που αναπτύσσουν οι στερεοελλαδίτικες μονές, υποδεικνύοντας την ανάδυση ενός ακμάζοντος μοναστικού ρεύματος, ικανού να υλοποιεί έργα υψηλών προθέσεων, παραπέμποντας σε συλλογικές μεσοβυζαντινές αισθητικές προτιμήσεις
(EL)
The decoration of floors with marble compositions or mosaics constituted a part of the interior church decoration since the early Christian centuries. The use of the so-called opus sectile technique became more widespread in the Middle Byzantine period, when elaborate examples began to appear on Constantinople, on Mount Athos as well as the wider Byzantine region. The floors of these monuments seem to follow a common decorative vocabulary, consisting of a multitude of individual elements, which are combined and intertwined organically, creating complex geometric compositions. These characteristics do not differ in the Greek area, which consists of a considerable number of cases, though lacking of a systematic study until today. The aim of this thesis is to examine the surviving opus sectile pavements found on the churches of Central Greece (apart from the island of Euboea) from the 9th to the 12th century. The floors that were examined survive to a large extent or fragmentarily in their original form, while some autonomous compositions or parts of them are of unknown origin and without archaeological context. The first case includes the floors of the monasteries of Osios Loukas and Sagmata in Boeotia, the monastery of Varnakova in Phocis, the monastery of Osios Meletios in mount Kithairon in Attica, and the monastery of Zoodochos Pigi in the village of Pyli in Dervenochoria. These examples showed a gradual development in the production of opus sectile compositions, starting in the 10th and 11th centuries and the monuments of Osios Loukas, which culminated in the 12th century. The almost exclusively marble material, originating from the main sources of marble extraction in Greece, is used in compositions that follow the general decorative trends and the usual geometric themes (bands of interwoven or interlaced squares, rhombuses, triangles, hexagons or octagons and zig-zag lines), but they are distinguished by particular innovation and new conquests, such as the parallel use of opus sectile and opus tesselatum. These ‘abstract’ representations have sparked various interpretations in the past which lack a historical basis. However, the complex forms and the significant positions that these compositions acquire inside the churches of Central Greece (under the domes, in the sanctuary etc.) attest to their role as vehicles of the union of between man and God, earth and heaven within the symbolic interior church-microcosm. In conclusion, the quality of construction, the stylistic and morphological analogies of the pavements of Central Greece with the great contemporary monuments of Constantinople and its sphere of influence, suggest that Central Greece constitutes an important center of production of luxurious floors particularly found in the katholika of the monastic institutions. The opus sectile floors became part of the artistic activity of the monasteries, indicating the emergence of a flourishing monastic elite capable of financing works of high intentions, referring to collective Middle Byzantine aesthetic preferences.
(EN)
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών
